Bu hafta ki yazımı Türk Ocakları yayın organı “Türk Yurdu” dergisinde okuduğum Özbekistan Cumhuriyeti Ekonomi ve maliye Bakanlığı Düzenleme Şube Başkanı, Anvar Yusupov’un “TÜRKİSTAN’DA AFRASYAB’IN MİRASI” konulu araştırma yazısını orijinal bulduğum bazı bölümlerini sizlerin bilgisine sunmak istiyorum.
Afrasyab’ın mirasını ele almaya Semarkant’ın kalbindeki Registan külliyesinden başlamak uygun görünmektedir. Nitekim, bu ihtişamlı yapı sadece bulunduğu yerin değil, tüm Turan’ın anlı şanlı tarihini yansıtıyor. Registan meydanının önünden baktığımızda sol taraftaki bina Mirza Ulugbey Medresesidir. Bu nadide eğitim merkezi büyük Emir Timur’un Turan adı ile kurduğu İmparatorluğunun payitahtında yapılmış, çağının bilimsel zirvesini yakalamış, dünyanın en büyük ve en ünlü bilim ve eğitim merkezi olabilmişti. Dönemin en önde ve en meşhur alimleri dünyanın her tarafından gelen öğrencilerini eğitmekle beraber, yeryüzü ve gökyüzünü kapsayan bilim dallarında araştırmalar ve buluşlar yapmışlardı. Karşımızdaki Camii, Türk İslam mimarisinin en kıymetli mücevherlerinden bir olarak, Kuran-ı Kerim’in ayetlerini, hadisleri ve Doğunun kadim hikmetlerini, turkuaz çiniler ve altınlarla nakşedilmiş duvarlarında yansıtılmaktadır.
Öncelikle, farklı kaynaklarda farklı isimlendirilen “Afrasyab (Alper Tonğa/Alp Er Tunga)” bu insan, efsanevi değil tarihi bir şahsiyettir. Zerdüştilerin kutsal kitabı olan Avesta ve Firdevsi’nin Şahname destanı gibi eski Fars dili eserlerle ünlü olmuş, Herodot ve Pompei Trog gibi antik tarihçilerden Taberi ve Fahrettin Mübarekşah Merverüdi gibi Arap tarihçilerine, Birüni’den Mirza Uluğbey’e, Kaşgarlı Mahmud’dan Ali Şir Nevayi’ye Ebulgazi Bahadır Han’dan Cedid tarihçilerine kadar yüzlerce kaynak Afrasyab’ı tarihi şahsiyet olarak tanımlamıştır.
Alp Er Tunga’nın ismi Avesta’da, özellikle “Yaşt” ve “Vendidod” bölümlerinde Frangrasyan olarak geçmektedir. Dolayısıyla, Aban Yaşt’ın Frangrasyan’dan bahsedilmiş kısmındaki orijinal metinlerinden birinin morfolojik transkripsiyonu Rusya Bilimler Akademisinin Dilbilimi Araştırmaları Enstitüsünde Prof. Dr. Sokolova tarfından şöyle yapılmıştır. “O’nun için Turanlı Frangrayan o ülkenin Hakan’ında yüz at, bin öküz, on bin kuzu kurban sunmuştur.
İlk Türkçe ansiklopedi yazarı Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügat-Türk eserinde bu konuda bu konuda verilen bilgiler çok önem ar etmektedir: Han (Xan)- Türklerin en büyük başbuğu. Afrasyab’ın oğullarına da han denir. Afrasyab hakandır “ Yenkend’den doğuya kadar Türk ülkesidir. Semerkand2a Semiz Kend denir. Şaş şehrine Taşkent denildiği gibi, Özkent, Tünkent adları da vardır. Bu şehirlerin hepsinin adı, Türkçe olan Kend ile yapılmıştır. Bu şehirleri Türkler yaparak adlarını kendileri koymuşlardır.Bu adlar olduğu gibi şimdiye kadar gelmişlerdir.”
Fars milliyetçiliğiyle dünyaya nam salmış olan Firdevsi’nin Şahname eserinde Afrasyab’ın milletine Türk, devletineyse Turan denmiştir. Diğer Arapça ve Türkçe kaynaklar da böyle yazmaktadır.
DEVAM EDECEK…
