Bazı sözler vardır; öyle sıradan değildir. Söylendiği günün sınırlarını aşar, yıllar geçse de anlamını kaybetmez. Hatta zaman zaman yeniden hatırlanması, ne anlatmak istediğinin yeniden düşünülmesi gerekir. Mustafa Kemal Atatürk'ün “Ne mutlu Türküm diyene!” sözü de bunlardan biridir.
Bugünlerde ne yazık ki Türkiye'de yeniden gündeme gelen “Türk mü, Türkiyeli mi?” tartışmasını izlerken aklıma ilk gelen söz yine bu oldu.
Önce tarihe dönelim. Çünkü bir sözü doğru anlayabilmek için onu söyleyen kişinin yaşadığı dönemi ve o sözün hangi düşüncenin ürünü olduğunu bilmek gerekir. Yaptığım kaynak taramaları sonucunda edindiğim bilgileri paylaşıyorum.
29 Ekim 1933... Cumhuriyet'in ilanının onuncu yıl dönümü. Ankara'daki eski Hipodrom'da büyük bir kutlama düzenleniyor. Atatürk, Onuncu Yıl Nutku'nu burada, halkın karşısında okuyor.
Bu konuşma sıradan bir bayram konuşması değil; Kurtuluş Savaşı'nın ardından kurulan yeni devletin on yıllık mücadelesini, kazanımlarını ve gelecek hedeflerini anlatan tarihî bir değerlendirme.
Atatürk, Türk milletinin çalışkanlığından, zekâsından, birlik ve beraberliğinden, çağdaş medeniyet hedefinden söz ediyor. Konuşmasını ise şu cümleyle tamamlıyor:
“Ne mutlu Türküm diyene!”
Bu söz, rastgele söylenmiş bir cümle değil. Cumhuriyet'in onuncu yılında, millet olma bilincini ve ortak geleceğe duyulan inancı ifade eden tarihî bir hitabenin son cümlesidir.
Bence bu sözün en önemli tarafı, yalnızca Türk olmanın gururunu değil, bu kimliğe duyulan aidiyeti de anlatmasıdır.
Atatürk, “Ne mutlu Türk soyundan gelene” demiyor. “Ne mutlu Türküm diyene” diyor. Buradaki ifade, bir ırk üstünlüğünden ziyade ortak millet bilincine ve aidiyete işaret ediyor.
Nitekim 1924 Anayasası'nın 88. maddesinde şu hüküm yer alıyordu:
“Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle (Türk) ıtlak olunur.”
Bugünkü Anayasa'nın 66. maddesi de aynı temel yaklaşımı sürdürüyor:
“Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.”
Yani Cumhuriyet'in vatandaşlık anlayışında Türk kimliği yalnızca soy bağıyla açıklanmıyor. Farklı etnik kökenlerden gelen insanlar, ortak vatandaşlık bağıyla aynı milletin parçası kabul ediliyor.
Son günlerde “Türkiyeli” ifadesinin yeniden tartışmaya açılması, aslında yalnızca bir kelime meselesi değil. Bu tartışmanın arkasında, Türkiye'nin ortak kimliğinin nasıl tanımlanması gerektiği sorusu var.
Tanınmış bir müzik grubunun bir röportajında kullanılan “Türkiyeli” ifadesi ve Türk sinemasında uzun yıllar rol alan tanınmış isimlerin yaptığı açıklamalar da bu tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.
Elbette “Türkiyeli” kelimesi coğrafi bir aidiyeti ifade edebilir. Ancak Türkiye Cumhuriyeti'nin anayasal vatandaşlık tanımı “Türk” üzerinden yapılmıştır. Bu iki kavramın aynı hukuki ve tarihsel anlamı taşıdığını söylemek mümkün değildir.
Peki, neden bu konu bu kadar hassas?
Çünkü millet dediğimiz şey yalnızca aynı coğrafyada yaşamak değildir. Ortak tarih, ortak hafıza, ortak mücadele ve ortak gelecek duygusu da millet olmanın parçalarıdır.
Bir insanın Kürt, Çerkes, Laz, Boşnak, Arap veya başka bir etnik kökenden gelmesi, bu ülkenin ortak vatandaşlık kimliğinin dışında olduğu anlamına gelmez. Farklılıklarımızı korumakla ortak bir millet kimliğine sahip olmak birbirine engel değildir.
Ben Atatürk'ün bu sözünü bugün yeniden okuduğumda yalnızca geçmişin bir hatırasını görmüyorum. Aynı zamanda bugüne yöneltilmiş bir soruyla karşılaşıyorum:
Biz, bütün farklılıklarımızla birlikte nasıl bir millet olmak istiyoruz?
Unutmayalım ki bu Cumhuriyet, farklı bölgelerden, farklı kültürlerden gelen insanların ortak mücadelesiyle kuruldu. Kurtuluş Savaşı yalnızca bir grubun değil, bağımsızlık isteyen bir milletin mücadelesiydi.
Atatürk'ün milliyetçilik anlayışını da bu tarihsel zeminden bağımsız değerlendiremeyiz. Onun hedefi, ortak bir vatan ve ortak bir millet bilinci oluşturmaktı.
Benim için Atatürkçülük, bir sözü sürekli tekrarlamak kadar o sözün arkasındaki düşünceyi de anlamaktır.
“Ne mutlu Türküm diyene!” demek, başkasının kimliğini küçümsemek değildir. Kendi milletinin tarihine, bağımsızlığına, kültürüne ve ortak geleceğine sahip çıkmaktır.
Benim söyleyeceğim şu: Açıkçası ben, bu ülkede yaşayan insanların birbirlerine hangi etnik kökenden geldiklerini sorarak değil, ortak bir vatanda buluşabilmenin değerini bilerek yaklaşılması gerektiğine inanıyorum.
Türk olmak benim için yalnızca bir kelime değil; bir tarih, bir kültür, bir bağımsızlık mücadelesi ve Cumhuriyet'le şekillenen ortak bir vatandaşlık bilincidir.
Ben, “Ne mutlu Türküm diyene!” sözünü söylemekten gurur duyuyorum. Bunu söylerken ne başka bir kimliği küçümsüyor ne de kimseyi kendi kimliğinden vazgeçmeye çağırıyorum. Aksine, bu sözün taşıdığı tarihî sorumluluğu, bağımsızlık ruhunu ve Cumhuriyet'e olan bağlılığımı ifade ediyorum. Türk olmaktan, bu milletin tarihini taşımaktan, Atatürk'ün kurduğu Cumhuriyet'in bir vatandaşı olmaktan onur duyuyorum. Bu gurur, kimseye karşı değil; ait olduğum millete, yaşadığım vatana ve ortak değerlerimize duyduğum sevginin ifadesidir.
Bu nedenle “Türkiyeli” tartışmasında tarihsel ve anayasal gerçeklerin göz ardı edilmesini doğru bulmuyorum. Elbette kelimeleri tartışabiliriz, farklı görüşleri dinleyebiliriz. Ancak bu tartışmayı birbirimizin vatan sevgisini ölçmeye dönüştürmemeliyiz.
Atatürk, Cumhuriyet'i belli bir soyun veya zümrenin devleti olarak kurmadı. Egemenliği millete verdi; vatandaşlığı din ve ırk ayrımından bağımsız bir hukuki bağ olarak tanımladı.
Bugün bize düşen, bu mirası hamasetle değil; bilgiyle, hukukla ve ortak sorumluluk bilinciyle korumaktır.
Çünkü bir milleti güçlü kılan, yalnızca geçmişte kazandığı zaferler değil, o zaferlerin ardından kurduğu ortak yaşamı ne kadar koruyabildiğidir.
Ve ben, bütün farklılıklarımızla aynı bayrağın altında, aynı Cumhuriyet'in eşit vatandaşları olarak yaşayabilmenin değerini önemsiyorum.
NE MUTLU TÜRKÜM DİYENE!
Bu sözün anlamını kavramak için kimseyi ötekileştirmeye, kimseye kimliğini inkâr ettirmeye gerek yok. Asıl mesele, Cumhuriyet'in ortak millet idealini anlayabilmek ve yaşatabilmektir.